Avropanın tənha sabahı: Transatlantik bağların qopduğu dünya

İkinci Dünya Müharibəsindən sonra dünyanın ən çox müharibə görmüş qitəsi – Avropa – 80 ilə yaxın misilsiz sülh dövrü yaşadı. ABŞ “təhlükəsizlik çətiri” rolunu öz üzərinə götürmüş, Avropa isə hərbi yükdən azad olaraq iqtisadi-sosial inkişafı prioritet seçmişdi. Lakin son illərin siyasi prosesləri, xüsusilə də Ukrayna müharibəsinin yaratdığı geosiyasi dalğalanmalar göstərir ki, bu balans artıq dəyişir.

Qitədə təhlükəsizliklə bağlı isteriya, hərbi büdcələrin rekord səviyyədə artırılması, ABŞ-ın Avropadan qismən çəkilmə siqnalları və “transatlantik əməkdaşlığın böhranı” Avropanın gələcəyi ilə bağlı ciddi suallar yaradır.

Ukrayna müharibəsi: Uğursuz layihənin ağır nəticəsi

Avropa və ABŞ elitlərinin dəstəklədiyi “Ukrayna layihəsi”nin əsas məqsədlərindən biri Rusiyanı zəiflətmək və Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasını yenidən qurmaq idi. Lakin 2022–2025-ci illər ərzində gözlənilən nəticələr əldə olunmadı.

• ABŞ 2021–2023-cü illərdə Ukraynaya 75 milyard dollardan çox hərbi və iqtisadi yardım ayırdı.

• Avropa İttifaqı isə 2022–2024-cü illərdə ümumilikdə 88 milyard avro yardım təsdiqlədi.

Buna baxmayaraq, Rusiya nə iqtisadi, nə də hərbi baxımdan çökmədi. Avropada isə əksinə, iqtisadi yük artdı: 2023-cü ildə enerji qiymətləri son 40 ilin rekordunu vurdu, inflyasiya bir çox ölkələrdə 10–15% civarına yüksəldi.

Bu uğursuzluq nəticəsində ABŞ-dakı siyasi elitalar daxilində parçalanma yarandı və 2024–2025-ci illərdə hakim güc mərkəzi “America First” prinsipinə qayıtdı. Bu isə Avropa üçün təhlükə siqnalıdır – çünki Avropa uzun illərdir bu əməkdaşlıqdan asılı vəziyyətdədir.

Amerika olmadan Avropa: Nə qorxudur?

Avropanın hazırkı isteriyasının kökündə sadə həqiqət dayanır: ABŞ olmadan Avropa öz təhlükəsizliyini təmin edə biləcək gücdə deyil.

Bunu bir neçə fakt sübut edir:

• Avropa ölkələrinin orta hərbi xərci ÜDM-in cəmi 1.6%-i idi – NATO-nun tələb etdiyi 2%-dən aşağı.

• ABŞ NATO büdcəsinin 70%-ni təkbaşına maliyyələşdirir.

• 2024-cü ildə ABŞ Avropada təxminən 100 min hərbçi saxlayırdı – bu, qitənin sabitlik sütunlarından biri idi.

ABŞ-ın mümkün çıxışı isə Avropada domino effekti yarada bilər: sərhəd mübahisələrinin yenidən alovlanması, separatizmin yüksəlməsi, milli orduların nəzarətdən çıxması və yüzillik “süni sülh”ün sona çatması.

Avropanın silahlanma yarışına girişməsi – əsl hədəf nədir?

Son 2 ildə Avropa ölkələrinin hərbi büdcələri rekord sürətlə artmağa başlayıb:

• Almaniya 2024-cü il üçün hərbi xərclərini 71 milyard avroya qaldırıb – bu, tarixində ilk dəfədir.

• Polşa 2024-cü ildə ÜDM-in 4%-ni müdafiəyə ayırır, NATO-da ABŞ-dan sonra ikinci yerdədir.

• Fransa 2024–2030-cu illər üçün 413 milyard avroluq hərbi proqram qəbul edib.

Mediada bu artım “Rusiyanın hücumu təhlükəsi” ilə əsaslandırılır. Lakin araşdırmaçılara görə, real hədəf fərqlidir: Avropa daxili güc balansına hazırlaşır.

Səbəbləri: 

• Rusiya heç ən yaxın slavyan ölkələrini belə işğal edə biləcək insan resursuna malik deyil.

• Avropada isə çoxlu sayda donmuş ərazi iddiaları mövcuddur: Polşa–Almaniya, Fransa–Korsika, Belçika–Friz bölgələri, Rumıniya–Macarıstan, İspaniya–Kataloniya və s.

• ABŞ çəkildikdən sonra bu çərçivəni tənzimləyəcək “üst hakim” olmayacaq.

Beləcə, qitənin öz daxilində müharibə ehtimalı bir növ “tabu mövzu”dan real təhlükəyə çevrilir.

Avropanın A və B planı: Xilas arayışı

Avropanın iki paralel strategiyası vardır. 

A planı – ABŞ-ı geri qaytarmaq

Ukrayna müharibəsinin uzadılması, təhlükənin şişirdilməsi, ictimai dəstəyin qorunması – hamısı Vaşinqtonu qitədən tam çəkilmək fikrindən daşındırmaq üçündür. Ümid edirlər ki, 2028-ci ildə ABŞ-da yenidən qlobalist elita hakimiyyətə qayıdar.

B planı – milli ordulara güvənmək

Bu plan daha gizlidir və açıq şəkildə etiraf olunmur:

• Avropa ölkələri 2025–2030 dövründə təxminən 500 milyard avro dəyərində yeni silahlanma proqramları təsdiqləyib.

• Polşa Baltik bölgəsində ən böyük ordunu yaratmağa çalışır.

• Almaniya 2025-ci ildən sonra çağırış sistemini bərpa etməyi müzakirə edir.

• Şərqi Avropada yeni hərbi zavodların sayı üç dəfə artıb.

Bütün bunlar tək bir cümlənin cavabıdır: Avropa öz daxilində mümkün qarşıdurmalara hazırlaşır.

Qitənin ən böyük kabusu: Sərhəd davası

1945-ci ildən sonra Avropa sərhədləri BMT və supergüclər tərəfindən "donduruldu". Məhz bu “zorakı sabitlik” buradakı sülhün əsas səbəbi idi.

Lakin indi:

• ABŞ öz çətirini yığışdırır,

• Rusiya Avropa sərhədlərinə qarışmaq istəmir, yalnız tampon zona istəyir,

• Çin isə Avropa içi qarşıdurmaları öz xeyrinə görür və müdaxilə etmir.

Beləliklə, sərhəd məsələsi Avropanın yenidən ən böyük zəif nöqtəsinə çevrilir. Unutmayaq ki, qitədə 60-dan çox aktiv separatçı hərəkat mövcuddur.

Mümkün proqnoz: 2025–2045 Avropası necə görünəcək?

Mövcud tendensiyalar aşağıdakı ssenarini mümkün edir:

2025–2030: silahlanma dövrü

• Hərbi büdcələr daha da artır,

• Avropa daxilində bəzi ölkələr arasında sərt siyasi qarşıdurmalar yaranır,

• ABŞ Avropa ordularını özləri üçün məsuliyyət götürməyə vadar edir,

• Ukrayna müharibəsi davam edir, lakin nəticə dəyişmir.

2030–2040: Avropadaxili münaqişələrin başlanması

• Separatçı hərəkatlar aktivləşir (Kataloniya, Korsika, Şotlandiya),

• Şərqi Avropa xəttində sərhəd mübahisələri kəskinləşir,

• Polşa–Almaniya arasında gərginlik pik həddə çatır,

• Balkanlarda yeni toqquşma riski artır.

2040–2045: Yeni Avropa xəritəsi

Uzun sürən iqtisadi və təhlükəsizlik böhranlarından sonra qitədə yeni güc bölgüsü formalaşır:

• bəzi dövlətlər kiçilir və ya parçalanır,

• yeni regional ittifaqlar yaranır,

• Avropa “ABŞ nəzarətində olan sülh zonasından” “öz daxilində tarazlıq axtaran qitəyə” çevrilir.

Sakit qitənin sərt oyanışı

Avropanın bugünkü panikası nə Rusiyadan, nə də Ukraynadan qaynaqlanır. Qitəni qorxudan əsas məsələ tək qalmaqdır. On illərlə davam edən transatlantik modelin dağılması, Avropanı öz tarixi instinktləri ilə üz-üzə qoyur – sərhəd davası, regional rəqabət, güc balansı mübarizəsi.

Bəlkə də Avropanın “qorxulu yuxusu” elə bu idi: ABŞ-ın getdiyi, supergüclərin qarışmadığı, öz instinktlərinə buraxılmış bir qitə. Tarix də göstərir ki, Avropa belə vəziyyətlərdə sülhü deyil, rəqabəti seçir.

Qarşıdakı 20–30 il Avropa üçün yenidənqurma və bərpa dövrü deyil, qarışıqlıq və güc bölgüsü dövrü ola bilər.