İlon Mask və Vivek Ramasvami federal büdcədə 2 trilyon dollarlıq qənaət vəd edən DOGE planı ilə diqqət mərkəzindədir. Yazıda planın icra strategiyası, tənqidləri və mümkün nəticələri haqqında ətraflı izah verməyə çalışmışıq.
DOGE: Yeni Federal Effektivlik Agentliyi
İlon Mask və Vivek Ramasvami tərəfindən yaradılan və "Department of Government Efficiency" (DOGE) adlanan bu agentlik, federal hökumətin fəaliyyətində böyük dəyişikliklər etməyi hədəfləyir. Maraqlı məqam budur ki, DOGE rəsmi dövlət orqanı deyil, hökumətdən kənar, müstəqil fəaliyyət göstərən agentlik olacaq. Bu struktur sayəsində Mask və Vivek Ramasvami öz bizneslərindən ayrılmadan federal büdcə islahatlarında iştirak edə biləcəklər.
Məqsəd: İcra hakimiyyətində "artıqlığın" azaldılması
Mask və Vivek Ramasvami DOGE vasitəsilə "icra hakimiyyətinin əlavə səlahiyyətlərini" minimuma endirməyi planlaşdırır. Onların planı iki əsas Ali Məhkəmə qərarına əsaslanır:
West Virginia v. EPA (2022): Ətraf Mühit Agentliyinin karbon emissiyasını tənzimləmə səlahiyyətləri məhdudlaşdırılıb.
Loper Bright v. Raimondo (2024): Federal agentliklərin qanunların təfsirində geniş səlahiyyətləri məhdudlaşdırılıb.
Bu qərarlar Mask və Vivek Ramasvaminin fikrincə, hökumətin mövcud qanunlar çərçivəsində hərəkət etmədiyini göstərir. Onların iddiasına görə, bu "qanunsuz" tənzimləmələrin ləğvi ABŞ iqtisadiyyatına böyük töhfə verəcək.
İcra fəaliyyəti ilə Konqresi dövrə vurmaq
DOGE-nin maraqlı strategiyası odur ki, Konqresdən yan keçərək, icra əmrlərinə və mövcud qanunların şərhinə əsaslanaraq islahatlar aparmaqdır. Mask və Vivek Ramasvami hüquq mütəxəssislərindən ibarət qruplarla işləyərək, "səmərəsiz" tənzimləmələri müəyyənləşdirəcək və həmin qaydaların dayandırılmasını tövsiyə edəcəklər. Prezident Trampın isə bu tövsiyələrə uyğun icra əmrləri verməsi gözlənilir.
Federal İşçi Qüvvələrinin azaldılması
DOGE həmçinin federal işçi qüvvəsində əhəmiyyətli azalmalar etməyi planlaşdırır. Məqsəd hökumət strukturlarını "minimum işçi sayı" ilə fəaliyyət göstərəcək hala gətirməkdir. Vivek Ramasvami və Mask işdən çıxarılan işçilərin özəl sektorda yenidən iş tapmalarını dəstəkləmək üçün stimullar təklif edəcəklərini bildiriblər. Əlavə olaraq, pandemiya dövründə qəbul edilən evdən işləmə siyasətlərinin ləğvi də könüllü işdən çıxmaların sayını artıracaq.
Hədəflər: İctimai media və Planlaşdırılmış ailə
Mask və Vivek Ramasvami federal büdcədən maliyyələşən bəzi qurumları da xüsusi diqqətə alacaqlar. Xüsusilə İctimai Yayım Korporasiyası (CPB) və Planlaşdırılmış Ailə kimi təşkilatların maliyyəsinin azaldılması planlaşdırılır. Onlara görə, bu cür proqramlar Konqresin nəzərdə tutmadığı şəkildə federal vəsaitlərdən istifadə edir.
Tənqidlərə cavab: Ambisiyalı planın riskləri
DOGE planı əhatəli və iddialı olduğu qədər çoxsaylı tənqidlərə də səbəb olub.
Tənqidçilər planın 2 trilyon dollar qənaət məqsədinin real olmadığını iddia edirlər. 2024-cü ildə ABŞ federal büdcəsi 6.75 trilyon dollar təşkil edib və bunun təxminən 45%-i Tibbi siğortaya və Sosial Təminat proqramlarına yönəldilib.
"İmpoundment Control Act of 1974" qanunu isə prezidentin Konqres tərəfindən ayrılmış vəsaitləri xərcləməsini tələb edir ki, bu da planın hüquqi çərçivədə həyata keçirilməsini çətinləşdirə bilər.
Mask və Vivek Ramasvami bu tənqidlərə cavab olaraq, DOGE-nin yalnız qanunsuz və israfedici tənzimləmələrin ləğvini hədəflədiyini bildirirlər. Onların fikrincə, bu, əslində icra hakimiyyətinin səlahiyyətlərini "düzgün məcraya" qaytarmaqdır.
250 illik yubileyə hədəflənən məqsəd
DOGE-nin fəaliyyət müddəti məhduddur. Mask və Vivek Ramasvami agentliyin 4 iyul 2026-cı ildə – ABŞ-ın 250 illik yubileyi günü fəaliyyətini dayandıracağını elan ediblər. Onların fikrincə, bu, ölkənin qurucularının xəyallarına uyğun bir dövlət strukturu üçün mükəmməl bir "hədiyyə" olacaq.
"Effektivliklə yenidənqurma" yolunda risklər və fürsətlər
İlon Mask və Vivek Ramasvaminin DOGE planı həm tənqidlərə, həm də yüksək gözləntilərə səbəb olan təşəbbüsdür. İcra hakimiyyətində dərin dəyişikliklər etməyi hədəfləsə də hüquqi və siyasi maneələrin bu planı nə dərəcədə məhdudlaşdıracağı açıq sual olaraq qalır. Bununla belə, israfçılığın qarşısını almaq və daha kiçik, effektiv hökumət qurmaq fikri geniş ictimaiyyət arasında diqqətlə izlənir.